Content on this page requires a newer version of Adobe Flash Player.

Get Adobe Flash player

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΖΩΣΙΜΑΙΑΣ ΣΧΟΛΗΣ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ
 

Εργασία της Φωτεινής Δερματά, (Πάντειο Πανεπιστήμιο)



ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ο Ευρωπαικός διαφωτισμός έχει έντονη απήχηση και στον Ελληνικό, παροικιακό και τουρκοκρατούμενο. Η μεγάλη πνευματική κίνηση που ήκμασε την πενηνταετία 1774-1821 είχε ως σκοπό την καλλιέργεια της εθνικής συνείδησης που θα οδηγούσε στην εθνική αποκατάσταση. Ενώ, ο Ευρωπαϊκός 18ος αιώνας είναι η εποχή της πλατιάς ανάπτυξης των επιστημών, ιδίως των φυσικών, της καλλιέργειας των εθνικών γλωσσών και της αναζήτησης του αρχαίου κόσμου, O Ελληνικός 18ος αιώνας είναι, εξ αιτίας των ιδιόρυθμων συνθηκών που ζούσαν τότε οι Ελληνες, ο αιώνας της αφύπνισης και της προπαρασκευής.

Ως τις αρχές του 18ου αιώνα η Ευρωπαϊκή σκέψη παρέμεινε σχεδόν άγνωστη στον Ελληνικό χώρο, παρ΄ όλ΄ αυτά ο Ελληνισμός της διασποράς, που βρισκόταν μακριά απο την επίδραση του Ασιάτη δυνάστη, άρχισε να γνωρίζει την Ευρωπαϊκή σκέψη και να στρέφει τα βλέμματά του στη "φωτισμένη" Ευρώπη.

Η πνευματική κίνηση που εκτεινόταν στο διάστημα 1670 -1821 και είχε σκοπό την καλλιέργεια εθνικής συνείδησης, που θα οδηγούσε στην εξέγερση και την εθνική αποκατάσταση ήταν ο Νεοελληνικός διαφωτισμός. Δυναμικοί φορείς του νέου πνεύματος και του αέρα που πνέει στην Ευρώπη αναδείχθηκαν οι Φαναριώτες ηγεμόνες που αναλάμβαναν την διακυβέρνηση των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών, η Εκκλησία, πλούσιοι έμποροι που ζούσαν στις ελληνικές παροικίες της Ευρώπης και Ρωσσίας, λόγιοι - πολλοί εκ των οποίων ζουν στην Ευρώπη και νέοι φοιτητές. Οι Γάλλοι εγκυκλοπαιδιστές, το όνομα του Βολταίρου, οι επαναστατικές ιδέες φέρνουν το καινούργιο στην ελληνική κοινωνία. Βέβαια η ποιοτική διαφορά με την Ευρώπη υπάρχει: ο ελληνισμός περνά στην περίοδο του διαφωτισμού χωρίς να έχει θητεύσει στην Αναγέννηση.

Η νεότερη Ελλάδα αγνοούσε τον αρχαίο κόσμο, σε αντίθεση με την Ευρώπη που τον ανέσυρε από τα σκοτεινά και σκονισμένα ερμάρια της ιστορίας. Αυτή την ανάγκη, να προσεγγίσει ο νέος Ελληνισμός τη σοφία του αρχαίου ελληνικού παρελθόντος, εξέφρασαν έλληνες διανοούμενοι της διασποράς και την διατύπωσε με απόλυτη ευστοχία ο σημαντικότερος ίσως εκπρόσωπος του νεοελληνικού διαφωτισμού Αδαμάντιος Κοραής, στη γνωστή θεωρία της "μετακένωσης". "Εν ενί λόγω" η Ελλάδα όφειλε να πάρει πίσω από την Ευρώπη, ό,τι η ίδια ως αντίληψη και πνεύμα είχε κληροδοτήσει, χρόνια πρίν, στους ευρωπαίους.

Εκτός απο τον Αδαμάντιο Κοραή υπήρξαν βεβαίως και πολλοί άλλοι που στήριξαν με το έργο τους και την προσωπικότητά τους τόσο την πνευματική πορεία της Ελλλάδας, όσο και την προεπαναστατική και επαναστατική δράση των ελλήνων, με αποκορύφωμα τη μεγάλη στιγμή του 1821. Ονόματα όπως Ευγένιος Βούλγαρης, Ρήγας Βελεστινλής, Δημήτριος Καταρτζής, Νικηφόρος Θεοτόκης, Κοσμάς Αιτωλός, Ιώσηπος Μοισιόδαξ, Νεόφυτος Δούκας, κ.α. είναι φάροι και φορείς πνεύματος στην χειμαζόμενη από τους Οθωμανούς Ελλάδα.

Ελληνικά σχολεία ιδρύθηκαν στα εμπορικά κέντρα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και των παροικιών του εξωτερικού στα οποία δίδαξαν λαμπροί δάσκαλοι, συστήθηκαν βιβλιοθήκες και τυπογραφεία, ενώ οι Ελληνες Διαφωτιστές με τα συγγράμματά τους μόρφωσαν το ελληνικό γένος.

Η εξέλιξη του Νεοελληνικού Διαφωτισμού θα μπορούσε να διακριθεί σε τρείς περιόδους:

Α΄ Περίοδος:
Προδρομική (Από το 1670 μέχρι τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή 1774). Είναι εκείνη που εκδηλώνεται με την προβολή του ονόματος του Βολταίρου. Ο Γάλλος φιλόσοφος που είχε κιόλας πολύ νωρίς σχολιαστεί στην πατρίδα του και είχε γίνει αφορμή σκανδάλων, ήταν σε ολόκληρο σχεδόν τον 18ο αιώνα, το κατ΄ εξοχήν κατάλληλο σύμβολο της ελευθεροσύνης. Το όνομά του εξάρθηκε πολύ νωρίς έξω απο τα σύνορα της Γαλλίας, απο προοδευτικούς συγγραφείς. Ταυτόχρονα χρησιμοποιήθηκε απο τους αντιπάλους του φιλελευθερισμού. Σ΄αυτή τη θολή ακόμη περίοδο της πορείας της Ελληνικής Γραμματείας εμφανίζονται τρία ονόματα επαρκώς ενδεικτικά: Θωμάς Μανδακάσης, Ιώσηπος Μοισιόδακας και Ευγένιος Βούλγαρης. Καλύτερα απο κάθε άλλο σύγχρονο έργο, το πνεύμα της εποχής εκφράζεται στην Απολογία του Μοισιόδακα η οποία κυκλοφόρησε σε ένα τόμο το 1780.

Β΄ Περίοδος:
Η μεγάλη ώρα του Διαφωτισμού (Από το 1775 ώς τα τέλη του 18ου αιώνα). Η δεύτερη περίοδος του Νεοελληνικού Διαφωτισμού είναι περίοδος ορμής. Φορείς των ιδεών είναι κυρίως λόγιοι, κληρικοί και έμποροι. Κορυφαίες μορφές του Νεοελληνικού Διαφωτισμού ήταν ο Φαναριώτης Δημήτριος Φωτιάδης ή Καταρτζής (1730 – 1807) και κοντά του οι οπαδοί του ανάμεσα στους οποίους συγκαταλέγεται ο Ρήγας Βελεστιλνής (1757 – 1798) και ο Αδαμάντιος Κοραής (1748 – 1833).

Γ΄ Περίοδος:
Ανακαινιστική πνοή (Από 1800 ως το 1821). Η τρίτη περίοδος είναι γεμάτη απο ονόματα μεγάλα και έργα, απο σχολεία, εκδόσεις πρωτότυπες ή σε μετάφραση, περιοδικά και γενικά δημιουργική κίνηση. Τέλος, η τρίτη περίοδος του Νεοελληνικού Διαφωτισμού είχε στενή σχέση με την κίνηση που είναι γνωστή, στην ιστορία της Γαλλικής παιδείας, ως κίνηση των Ιδεολόγων, της ομάδας δηλαδή των διανοουμένων οι οποίοι ήταν σταθερά προσηλωμένοι στις αρχές της ελευθερίας και της ισότητας που λάμπρυναν τη θεωρία της Γαλλικής Επανάστασης και αποδοκίμαζαν τη βιαιότητα εναντίον της εφαρμογής των αρχών αυτών και κρατήθηκαν για αυτό μακριά απο την πολιτική δράση στα χρόνια της Επανάστασης και του Ναπολέοντα. Χαρακτηριστικός εκπρόσωπος αυτού του πνεύματος στον Ελληνικό κόσμο, γενναίου στη θεωρία αλλά συγκρατημένου για ότι αποβλέπει στην πράξη, είναι ο Αδαμάντιος Κοραής του οποίου η δράση ξεπερνάει τα πλαίσια του Ελληνικού Διαφωτισμού. Το ολιγοσέλιδο σύγγραμά του «Υπόμνηματα για την παρούσα κατάσταση των Ελλήνων», που δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 1803 στα Γαλλικά, και αργότερα μεταφράστηκε κατ΄επανειληψη στα Ελληνικά αποτελεί ασφαλώς το πιο αντιπροσωπευτικό έργο αυτής της περιόδου.

Ασφαλώς, δεν θα υπήρχε αυτή η μεγάλη πνευματική ακμή, προάγγελος της νεοελληνικής μας αναγέννησης, αν δεν είχε συμπαραστάτες Ηπειρώτες διανοούμενους, λόγιους, εμπόρους και ευεργέτες του απόδημου Ελληνισμού.


ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΑ ΗΠΕΙΡΩΤΩΝ ΣΤΗ ΒΕΝΕΤΙΑ ΚΑΙ ΕΚΔΟΣΕΙΣ


Στην πνευματική κίνηση που είχε σκοπό την καλλιέργεια εθνικής συνείδησης και που θα οδηγούσε στην εξέγερση και την εθνική αποκατάσταση δεν μπορούσαν να απουσιάζουν αφ΄ ενός μεν οι δάσκαλοι και λόγιοι και αφετέρου τα διάφορα συγγράμματα που έπρεπε να εκδοθούν και να κυκλοφορήσουν στους υπόδουλους Έλληνες.
Κατά την περίοδο που το Ελληνικό Έθνος στέναζε υπο τον τουρκικό ζυγό υπήρξαν αρκετοί οι οποίοι προσπάθησαν να διαδώσουν τις γνώσεις, που με κόπους και αγώνες απέκτησαν, στους σκλαβωμένους Έλληνες. Αυτές οι γνώσεις μπόρεσαν να δημοσιευθούν στους ομοεθνείς με τη συνδρομή των κληρικών και των φιλοπάτριδων ομογενών οι οποίοι πρόσφεραν τις οικονομίες τους με προθυμία για το σκοπό αυτό. Δεν πρέπει να διαφεύγει της προσοχής, ότι η εκτύπωση ενός συγγράμματος την εποχή εκείνη δεν μπορεί να συγκριθεί με τις σημερινές συνθήκες (η τυπογραφία ήταν στη γέννησή της και τα τεχνικά μέσα εκτύπωσης πενιχρά) και δεν ήταν καθόλου εύκολη η έκδοση και η διανομή ενός συγγράμματος απο τον συντάκτη του. Αρχικά, Τυπογραφεία υπήρχαν σε μερικές Ευρωπαϊκές πόλεις και συγκεκριμένα στη Βενετία, Παραβία, Λειψία, Βουκουρέστι και αργότερα στην Κωνσταντινούπολη και την Οδησσό.
Τέσσερα είναι τα γνωστά τυπογραφεία που λειτούργησαν στη Βενετία απο Ηπειρώτες τα οποία αναφέρονται χρονολογικά σχετικά με την ίδρυσή τους και απο τα οποία εκδόθηκε πλήθος βιβλίων και συγγραμμάτων.


Τυπογραφείο του Νικολάου Γλυκύ.

Ο Νικόλαος Γλυκύς γεννήθηκε στα Ιωάννινα στις αρχές του 17ου αιώνα. Το 1647, εγκαταστάθηκε στη Βενετία και το 1670 δημιούργησε αξιόλογο τυπογραφείο το οποίο διατηρήθηκε απο τους απογόνους του μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα. Το 1681 εκδίδει το «Πεντηκοστάριον» το οποίο διόρθωσε ο ηπειρώτης ιερέας Γεώργιος Σουγουρδής και τα συγγράμματά του ιερέα Σουγουρδή «Γραμματική» και «Εισαγωγή Λογικής», το 1683 την «Ουγγροβλαχική Ιστορία» του Ηπειρώτη Ματθαίου, την «Επίτομο Λογική κατ΄Αριστοτέλην» το 1759 με δαπάνες του ηπειρώτη εμπόρου Σπύρου Πολυζώη, το 1778 «Γνώμαι Ηθικαί και Πολιτικαί» του ηπειρώτη Παϊσιου Μικρού, το 1792 τη βίβλο «Έλεγχος κατ΄Αθέων και Δυσεβών» με τις δαπάνες του Μιχαήλ Γλυκύ, το 1815 εκδίδει την «Ακολουθία του Αγίου Ματθαίου Μυρέων», την «Γραμματικήν», τον «Θουκιδίδη», την «Άλγεβρα» τα τρία τελευταία το 1802 με τη συνδρομή των Αδελφών Ζωσιμαδών.


Τυπογραφείο του Ανδρέα Ιουλιανού.

Ο Ανδρέας Ιουλιανός φιλόλογος απο τα Ιωάννινα, διέμενε στη Βενετία στις αρχές του 17ου αιώνα. Δημιούργησε τυπογραφείο που έφερε το όνομά του και εξέδωσε πλήθος συγγραμμάτων του. Το τυπογραφείο διατηρήθηκε επι ένα αιώνα υπο τη διεύθυνσή του, του αδελφού του Αντωνίου και του ανεψιού του Ιωάννου. Εξέδωσε την «Πρακτική Αριθμητική» και «Ελληνική Γραμματική» του Παργινού ιερομόναχου Αγαπίου Ρήγα ο οποίος και πέθανε πάμπτωχος αφού όλα τα χρήματά του τα διέθεσε για την κυκλοφορία τους,


Τυπογραφείο του Νικολάου Σάρου.

Ο Νικόλαος Σάρος, ευπατρίδης και λόγιος απο τα Ιωάννινα, εγκαταστάθηκε στη Βενετία στα μέσα του 17ου αιώνα. Το 1687 δημιούργησε αξιόλογο τυπογραφείο το οποίο διατηρήθηκε απο τους απογόνους του μέχρι το 1755. Το 1704 ο Σάρος εξέδωσε το «Πεντηκοστάριον», την τετράτομη εγκυκλοπαίδεια του Κωλέττη το 1710, την «Ακολουθία του πατρός Σπυρίδωνος» του Πέτρου Κασιμάτη το 1717, την «Γραμματικήν» το 1733 και «Γραμματική του σοφού Αντωνίου Κατήφορου» το 1778 με δαπάνες του Ιωαννίτη μεγαλεμπόρου Νικολάου Καραϊωάννου, το «Νέο Γνωμολογικό» (ηθικές αρχές) του Ιωαννίτη κληρικού Παϊσιου Δήμαρου το 1773, το «Προσκυνητάριο του Αγίου Όρους» του Ιωαννίτη ηγουμένου Χριστοφόρου το 1745,.


Τυπογραφείο του Δημητρίου Θεοδοσίου.


Ο Δημήτριος Θεοδοσίου, λόγιος εξ Ιωαννίνων, πήγε στην Βενετία στις αρχές του 18ου αιώνα προκειμένου να επαυξήσει τις σπουδές του. Το 1715 δημιούργησε τυπογραφείο εφάμμιλο του των Γλυκέων.το οποίο διατηρήθηκε και μετά το 1821. Εξέδωσε το 1757 το «Τετράγλωσσον Λεξικόν», την «Παγκόσμιαν Ιστορίαν» και την «Μαθηματικήν Οδό» του λογίου Ηπειρώτη Γεωργίου Κωνσταντίνου Ζαγορίτη, την «Χρονική Βίβλο» (η Ιστορία του Βυζαντίου) του Ιωαννίτη λογίου Ιωάννου Στάνου το 1767, την «Αριθμητική» του Μπαλάνου Βασιλοπούλου το 1803, την «Επιτομή Φυσικής Ακροάσεως» το 1816 με δαπάνες του Ιωαννίτου μεγαλεμπόρου Γεωργίου Χαντζηκώστα.


ΑΛΛΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΥΓΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΠΟ ΗΠΕΙΡΩΤΕΣ


Εκτός απο τα αναφερθέντα συγγράμματα που εκδόθηκαν απο τα τυπογραφεία των ηπειρωτών της Βενετίας, βιβλία ηπειρωτών λογίων εκδόθηκαν με δαπάνες ηπειρωτών ευεργετών που ζούσαν στη διασπορά και διανεμήθηκαν στους υπόδουλους Έλληνες. Ενδεικτικά αναφέρονται τα παρακάτω κατά πόλη και χρονολογία έκδοσης.


ΒΟΥΚΟΥΡΕΣΤΙ


Το 1683, το εκκλησιαστικό βιβλίο «Συμεών κατά Αιρέσεων» με δαπάνες του ηπειρώτη ηγεμόνα της Μολδαβίας Ιωάννη Δούκα.
Το 1699, το σύγγραμμα «Περί των τριών Αρετών Πίστεως Αγάπης και Ελπίδος» του Ιωαννίτη Βησσαρίωνος Μακρή σχολάρχη της Σχολής των Ιωαννίνων Γκούμα ή Γκιούνμα με δαπάνες της Μονής της Θεοτόκου του Βουκουρεστίου
Το 1703, το θεολογικό σύγγραμμα «Δογματική Διδασκαλία της Ανατολικής και Καθολικής Εκκλησίας» με δαπάνες του ηπειρώτη άρχοντα της Ποστελνίκο Ρουμανίας Γεωργίου Καστριώτη


ΒΙΕΝΝΗ

Το 1785, η «Γραμματική» στα Ελληνικά και Λατινικά με δαπάνες του ηπειρώτη Δημητρίου Χαντζηγεωργίου.
Το 1790, το «Τρίγλωσσο λεξικό του Βεντότου» και το 1791 το «Τρόπαιον της Ορθοδοξίας» με δαπάνες του Ιωαννίτη Δημητρίου Παύλου.
Το 1793, το «Κατ΄ Ανθίαν και Αβροκόμην» με δαπάνες του Ιωαννίτη μεγαλεμπόρου της Αυστρίας Παναγιώτη Χαντζηνίκου
Το 1805, ο «Όρμος Σωτηρίας» με δαπάνες του ηπειρώτη μεγαλεμπόρου της Κωσταντινουπόλεως Ιωάννου Ρέσσου.
Το 1817, ο «Γαλλικός Κώδιξ για εμπόρους» με δαπάνες του ηπειρώτη μεγαλεμπόρου Μιχαήλ Βασιλείου
Το 1818, η «Ιλιάδα του Ομήρου» με δαπάνες του ηπειρώτη μεγαλεμπόρου Σπυρίδωνος Ζέλιου


ΛΕΙΨΙΑ

Το 1774, η «Επίτομη Λογική Νικηφόρου του Βλεμμίδου» με δαπάνες του Ιωαννίτη μεγαλεμπόρου της Αυστρίας Παναγιώτη Χαντζηνίκου
Το 1777, η «Συλλογή Διαφόρων Εγκωμιαστικών Ποιημάτων» με δαπάνες του ηπειρώτη άρχοντα Βουκουρεστίου Νικολάου Βηλαρά


ΠΑΡΑΒΙΑ Ιταλίας

Το 1804, το βιβλίο του Ιωαννίτη Μιχαήλ Χρησταρή «Στοιχεία Αριθμητικής και Άλγεβρας» με δαπάνες του συμπατριώτη του Ευσταθίου Μήτση.


ΣΧΟΛΕΙΑ – ΣΧΟΛΕΣ ΠΟΥ ΙΔΡΥΘΗΚΑΝ ΑΠΟ ΗΠΕΙΡΩΤΕΣ


Ευτυχώς οι αγράμματοι τούρκοι κατακτητές δεν έγιναν διώκτες των λογίων και πολέμιοι της διάδοσης των Ελληνικών γραμμάτων γιατί δεν αντελήφθηκαν την αξία τους και την θεώρησαν απο τη θρησκευτική άποψη (θα πρέπει να τονιστεί επίσης ότι οι υποδουλωμένοι νέοι θεωρούσαν σαν πιο καλό επάγγελμα αυτό του κληρικού γιατί δεν υπήρχε δυνατότητα για κάποιο άλλο εκτός του γεωργού και του κτηνοτρόφου).
Οι αντιπροσωποι των υποδουλωθέντων εκμεταλεύτηκαν αυτή την ευκαιρία και συνέχισαν τη λειτουργία των υπαρχόντων σχολείων και παράλληλα με τη συνδρομή ηπειρωτών ευεργετών του εξωτερικού ή με εράνους ανήγειραν νέα τόσο στην Ελλάδα αλλά και στο εξωτερικό και των οποίων κάλυπταν τα έξοδα λειτουργίας.


ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ


ΒΕΝΕΤΙΑ

Αρκετοί Ηπειρώτες μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης εγκαταστάθηκαν στη Βενετία όπου και σχημάτησαν Ελληνική κοινότητα. Τον 16ο αιώνα, με εράνους, ίδρυσαν Ελληνικό διδασκαλείο όπου φοίτησαν και αρκετοί κληρικοί. Επίσης ο ηπειρώτης Φλαγγίνιος Θωμάς άφησε όλη του την περιουσία για να ιδρυθεί στη Βενετία, το 1664, το Φλαγγίνειο Γυμνάσιο το οποίο ο Ανδρέας Μουστοξύδης χαρακτήρισε «φρουρό της Ελληνικής παιδείας». Τα μαθήματα που διδάσκονταν ήταν κυρίως Ελληνικά, Ιστορία, Ποίηση, Θεολογία και Φιλοσοφία. Οι τελειόφοιτοι του γυμνασίου είχαν το προνόμοιο να συνεχίζουν τις σπουδές τους στα πανεπιστήμια και στη συνέχεια, επιστρέφοντες στην Ελλάδα, κήρρυταν αφενός τον θείον λόγο απο τον άμβωνα της εκκλησίας αλλά και απο τη διδασκαλική έδρα αναζοπύρωναν την φλόγα της ελευθερίας. Για την κάλυψη των εξόδων λειτουργίας του Γυμνασίου γινόταν κάθε χρόνο έρανος μεταξύ των ηπειρωτών της Βενετίας. Το Φλαγγίνειο Γυμνάσιο λειτούργησε μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα.


ΛΙΒΟΡΝΟ


Στο Λιβόρνο οι ηπειρώτες έμποροι ίδρυσαν, με έρανο το 1807, ελληνικό σχολείο τα έξοδα λειτουργίας του οποίου κάλυπταν οι ίδιοι επιβάλλοντας ειδικό φόρο στα εισαγώμενα και εξαγώμενα εμπορεύματα των εκεί ελλήνων εμπόρων. Πρώτος διευθυντής ανέλαβε ο ηπειρώτης ιεροδιάκονος Γρηγόριος ο Παλιουρίτης μέχρι το 1815 και στη συνέχεια ανέλαβε ο Ιωαννίτης ιερέας Δημήτριος Οικονόμος.


ΒΟΥΚΟΥΡΕΣΤΙ

Στις αρχές του 19ου αιώνα ιδρύεται με συνδρομή του Μητροπολίτη Άρτας Ιγνατίου εκπαιδευτήριο με τον τίτλο «Φιλολογική Ακαδημία» και το 1812 ιδρύεται απο τον Καρατσά το Λύκειον» στο οποίο δίδαξε απο το 1815 ο Νεόφυτος Δούκας, απόφοιτος της σχολής Βουκουρεστίου, ο οποίος διηύθυνε τότε το ελλήνικό σχολείο στη Βιέννη.


ΟΔΗΣΣΟΣ

Στην Οδησσό, απο το 1814 λειτουργούσε Ελληνικό εκπαιδευτήριο με τη συνδρομή των Ελλήνων εμπόρων, απο διάφορες περιοχές της Ελλάδας, με σχολάρχη τον ηπειρώτη Γεώργιο Γεννάδιο, απόφοιτο της σχολής Βουκουρεστίου.


ΝΙΖΝΑ (Ρωσία)

Με τη συνδρομή των αδελφών Ζωσιμαδών ιδρύθηκε και λειτούργησε, το 1819, ελληνικό σχολείο. Περισσότερες λεπτομέρειες για το σχολείο δεν υπάρχουν.


ΣΧΟΛΕΣ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ


Εκείνο που έκανε να ξεχωρίζει η Ήπειρος στη συνείδηση του έθνους είνα τα σχολεία της. Αυτά λειτουργούσαν σύμφωνα με τη νομοθεσία της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Τα σχολεία ήταν κυρίως ιδιωτικά και διευθύνονταν απ΄ ευθείας απο ιδιώτες ή απο τις κοινότητες με την έγκριση της Πύλης. Πολλά σχολεία έγιναν θύματα της τουρκικής κυριαρχίας. Στην Ήπειρο λειτουργούσαν σχολεία πριν απο τον τουρκικό ζυγό. Πολλά απ΄ αυτά καταστράφηκαν το 1822 απο τους στρατιώτες του Χουρσίτ κατά τη διάρκεια και μετά την επιχείρηση καταστροφής του Αλή Πασά.


ΘΕΣΠΡΩΤΙΑ


Στη Μονή Γηρομερίου λειτουργούσε απο το 1285 σχολή που ίδρυσε ο κληρικός και ηγούμενος της Μονής Νείλος Εριχιώτης. Η σχολή διέθετε αξιόλογη βιβλιοθήκη. Η μοναστηριακή σχολή λειτούργησε μέχρι τα μέσα του 17ου αιώνα.

Αντίστοιχες μοναστηριακές σχολές λειτούργησαν στο Βουθρωτό στη Μονή Καμιτσάνης μέχρι τον 17ο αιώνα και στη σταυροπηγιακή Μονή Σωζίνου. Τα σχολεία έπαψαν να λειτουργούν στα τέλη του 18ου αιώνα μετά απο την εισβολή τουρκαλβανικών ληστοσυμμοριών.


ΑΡΤΑ


Κατά τον 16ο και 17ο αιώνα λειτουργούσε στην Άρτα το Ελληνικό Εκπαιδευτήριο με δαπάνες της Μητρόπολης Άρτας.

Το 1666, ιδρύθηκε με προτροπή του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Δημόσια Σχολή τα έξοδα της οποίας κάλυπτε το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων μέχρι το 1821 οπότε όλοι οι δάσκαλοι και καθηγητές κατέφυγαν στα Επτάνησα λόγω των τουρκικών λεηλασιών. Διδάσκονταν Θεολογία, Ελληνικά και Επιστήμες. Στη σχολή φοίτησε για δύο χρόνια ο Ευγένιος Βούλγαρης.


ΠΡΕΒΕΖΑ

Στην Πρέβεζα, μετά απο προτροπή του οσιομάρτυρα Κοσμά του Αιτωλού ιδρύθηκε με έρανο το 1775 σχολείο όπου διδάσκονταν Γραμματική και Φιλολογικά μαθήματα. Το 1830 με χρήματα του ηπειρώτη έμπορου στη Ρωσσία Θεοφάνη ιδρύθηκε και λειτούργησε η Θεοφάνειος Σχολή.


ΜΕΤΣΟΒΟ

Με δαπάνες των Μετσοβιτών εμπόρων στη Ρωσσία, λειτουργούσε απο τον 17ο αιώνα Ελληνικό Σχολείο το οποία καταστράφηκε το 1882 απο τους τούρκους.


ΖΑΓΟΡΙ

Σε όλα σχεδόν τα χωριά του Ζαγορίου (44 χωριά), με ονομαστά σχολεία στο Κουκούλι, Τσεπέλοβο, Βίτσα, Φραγκάδες και Αρίστη, λόγω ειδικών προνομίων, λειτουργούσαν απο τον 17ο αιώνα δημόσια ελληνικά σχολεία τα οποία διατηρήθηκαν και μετά την καταστροφή του Αλή Πασά.


ΔΕΛΒΙΝΟ


Στην περιοχή του Δέλβινου, και μετά απο προτροπή του οσιομάρτυρα Κοσμά του Αιτωλού ιδρύθηκαν δύο Ελληνοδιδασκαλεία τα οποία συντηρήθηκαν απο τους κατοίκους της περιοχής μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα οπότε και έκλεισαν ελλείψει πόρων.


ΑΡΓΥΡΟΚΑΣΤΡΟ

Στο Αργυρόκαστρο λειτουργούσε μέχρι τον 16ο αιώνα Ελληνικό χριστιανικό σχολείο αλλά λόγω της αύξησης του τουρκαλβανικού στοιχείου το σχολείο έκλεισε. Με δαπάνες του Επισκόπου Δρυϊνούπολης το σχολείο επαναλειτούργησε σαν «κοινό» Ελληνικό σχολείο στα μέσα του 17ου αιώνα και συντηρήθηκε με δαπάνες και εράνους των κατοίκων μέχρι το 1822.


ΜΟΣΧΟΠΟΛΗ

Απο τα μέσα του 17ου αιώνα λειτουργούσε σπουδαία Ελληνική σχολή όπου διδάσκονταν Γαμματική, Αριθμητική, Θεολογία και Φιλοσοφία. Το 1740 η σχολή διέθετε τυπογραφείο. Η σχολή καταστράφηκε απο τους τουρκαλβανούς το 1769 και επαναλειτούργησε σαν εκπαιδευτήριο το 1840 με τη συνδρομή του ευεργέτου Γεωργίου Σίνα.

ΚΟΝΙΤΣΑ

Στη Μονή Μολυβδοσκεπάστου λειτουργούσε μοναστηριακή σχολή και αντίστοιχη στη Μονή Βελλά στο Καλπάκι (η οποία λειτουργεί ακόμη και σήμερα σαν ιεροδιδασκαλείο) απο τις αρχές του 16ου αιώνα.


ΙΩΑΝΝΙΝΑ

Η φήμη των σχολείων των Ιωαννίνων ξεπέρασε τα τοπικά όρια. Τα σχολεία διέφεραν ριζικά απο τα άλλα σχολεία. Ο Νεόφυτος Δούκας είπε: «Εκ των σχολείων των Ιωαννίνων εξέρευσαν ρύακες ικανοί να ποτίσωσι την διψώσαν Ελλάδα και ότι οι μαθηταί αυτών, ως απο μέσον ποταμού εχέοντο κατά πάσας τας πόλεις καταρδεύοντες αυτάς με των λόγων τα πότιμα νάματα, ανέστησαν σπέρματα πολλαπλάσια, και ότι οι μέχρι της παρελθούσης εκατονταετηρίδος (18ο αιώνα) αναδειχθέντες συγγραφείς Έλληνες υπήρξαν ή Ιωαννίται (κατά το πλείστον) ή τελειόφοιτοι των Ιωαννιτικών σχολείων» ενώ ο Γάλλος ιστορικός Πούκεβιλ αναφέρει: «Τα Γιάννινα φημίζονται για τη σιωπηλή καλλιέργεια των γραμμάτων. Ένα εργαστήρι Φυσικής, σφαίρες, χάρτες, διάφορα όργανα Χημείας και μια βιβλιοθήκη που περιελάμβανε περίπου χίλιους πεντακόσιους τόμους των τριών γλωσσών που διδάσκονται στο κολλέγιο της πόλης, ήταν αρκετά για να μυήσουν τους μαθητές στη γνώση των επιστημών. Έτσι δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι η πόλη αυτή ανέδειξε μεγάλους συγγραφείς και δασκάλους». Ο Διδάσκαλος της Μεγάλης του Γένους Σχολής Κ. Κούμας που είπε: « Εις την πόλιν των Ιωαννίνων χρεωστεί η Ελλάς την Αναγέννησιν της Παιδείας» και τον Πατριάρχη της Κωνσταντινουπόλεως να αποκαλεί την πόλη των Ιωαννίνων «Μητρόπολιν πάσης μαθήσεως» Γνωστό επίσης είναι το δημώδες «Γιάννενα πρώτα στα άρματα στα γρόσια και στα γράμματα».
Εκτός των άλλων παραγόντων οι οποίοι συνέβαλαν στην ανάπτυξη των γραμμάτων στα Ιωάννινα θα πρέπει να αναφερθούν αφενός μεν τα ειδικά προνόμοια που παραχωρήθηκαν από τον Μουράτ Β΄ στα Γιάννενα (γνωστά σαν ορισμός του Σινάν πασά που κυβερνούσε τα Γιάννενα μετά την κατάληψη της πόλης απο τους τούρκους το 1430) και αφετέρου ο Αλή Πασάς (1798 – 1822) που κι΄ αν ο ίδιος ήταν αγράμματος, διψούσε για γράμματα και κάτω απο την επίδραση του Αγίου Κοσμά ιδρύει σε όλο το κράτος του σχολεία, συντηρεί δασκάλους και προτρέπει τους Μητροπολίτες να πρωτοστατήσουν στην εκπαίδευση. Στην εποχή του τα Γιάννενα προβάλλονται σαν Ακρόπολη των Γραμμάτων τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα
Η δράση των σχολείων των Ιωαννίνων αρχίζει ουσιαστικά απο τον 13ο αιώνα πριν απο την κατάκτηση των τούρκων. Η αρχή έγινε στο νησί των Ιωαννίνων όπου ευσεβείς ασκητές και μοναχοί ανέπτυξαν ένα ζωηρό θρησκευτικό βίο που είχε σαν προέκταση την καλλιέργεια της ελληνικής παιδείας. Αυτά αναφέρονται στη συνέχεια κατά τον χρόνο ίδρυσής τους.
Το πιο αρχαίο σχολείο που λειτούργησε στο κάστρο των Ιωαννίνων ήταν η Σχολή των Δεσποτών που ιδρύθηκε το 1204. Δίδαξαν στη σχολή κυρίως ιερομόναχοι. Η σχολή έπαυσε να λειτουργεί το 1611 μετά την αποτυχημένη επανάσταση του Διονυσίου Σκυλοσόφου.
Πρώτη σχολή που ιδρύθηκε στο νησί απο τον βυζαντινό Μιχαήλ Φιλανθρωπινό είναι η Σχολή Φιλανθρωπινών ή Σπανού. Αυτή λειτούργησε στο Μοναστήρι του Αγίου Νικολάου σαν «Φροντιστήριο» απο το 1292 μέχρι το 1642. Οι περισσότεροι δάσκαλοι προέρχονταν απο την οικογένεια Φιλανθρωπινών. Τα μαθήματα που διδάσκονταν ήταν Φιλοσοφία, Θρησκευτικά, και Αρχαίοι συγγραφείς. Η σχολή έπαυσε να λειτουργεί 1758.
Στην ίδια περίπου εποχή ιδρύθηκε απο τον βυζαντινό Στρατηγόπουλο και λειτούργησε στο νησί η Σχολή Στρατηγοπούλου ή Ντίλιου. Ο Ιωαννίτης έμπορος στη Βενετία Ντίλιος επισκεύασε και ενίσχυσε οικονομικά τη σχολή στην οποία δίδασκαν Φιλοσοφία και Θρησκευτικά κυρίως μοναχοί.
Το 1648, ιδρύθηκε απο τον Ιωαννίτη Επιφάνιο η Σχολή Επιφανίου. Ο Επιφάνιος είχε σπουδάσει στη σχολή Δεσποτών. Εγκαταστάθηκε στη Βενετία και ασχολήθηκε με το εμπόριο. Ζώντας τον αναγεννετικό οργασμό της Ευρώπης ένοιωσε την ανάγκη εκσυγχρονισμού του νεοελληνικού κόσμου. Έτσι ίδρυσε την προαναφερθείσα σχολή στα Ιωάννινα με την οποία απέβλεπε στην πνευματική καλλιέργεια της νεολαίας έξω απο τη σχολική παράδοση. Δεν περιορίστηκε μόνο στην οικονομική ενίσχυση της σχολής αλλά καθόρισε ο ίδιος το πρόγραμμα μαθημάτων. Εκτός απο τη Γραμματική και τα σχολικά μαθήματα διδάσκονταν η φιλοσοφία και φυσικές επιστήμες θέτοντας έτσι τις βάσεις για τη νεοελληνική πνευματική αναγέννηση. Επειδή όμως δεν υπήρχαν ικανοί δάσκαλοι να διδάξουν σύμφωνα με το πνεύμα του, είχε προνοήσει και είχε αναλάβει να σπουδάσει μερικούς νέους στην Ευρώπη που τους προόριζε για δασκάλους της σχολής. Ανάμεσά τους ο Μιχαήλ Μήτρος ο κατόπιν Μητροπολίτης Αθηνών Μελέτιος. Ο Μελέτιος είχε πολύ μεγάλη μόρφωση, ήταν φιλόσοφος και μαθηματικός, άριστος ρήτορας και αστρονόμος. Σ΄ αυτόν ανήκει η πρώτη «Εκκλησιαστική Ιστορία» και η «Γεωγραφία». Διάδοχός του ήταν ο Παρθένιος Κατσούλης που εξέδωσε την πρώτη συλλογή των παροιμιών του ελληνικού λαού. Η σχολή έπαυσε να λειτουργεί το 1742.
Ενώ η Σχολή Επιφανίου λειτουργούσε, ιδρύθηκε, το 1676, με δωρεά του εμπόρου στη Βενετία Ιωαννίτη Εμμανουήλ Γκούμα η Σχολή Γκούμα σαν «Ιεροσπουδαστήριο» με διευθυντές γνωστούς λογίους όπως τον Μακρή Βησσαρίωνα ο οποίος συνέταξε δική του Γραμματική, τον διάδοχό του Γεώργιο Σουγδουρή που είχε σπουδάσει στην Ευρώπη και δίδαξε εκτός των άλλων Φυσική και Αριστοτελική Φιλοσοφία και Λογική. Μαθητής του ήταν ο Μεθόδιος Ανθρακίτης ο οποίος δίδαξε πρώτος συστηματική Άλγεβρα, Γεωμετρία και Τριγωνομετρία στην Ελλάδα συνδιάζοντας τη Φιλοσοφία και τη Θεολογία. Εξέδωσε το βιβλίο «Βοσκός Λογικών Προβάτων». Τόσο ο Σουγδουρής όσο και ο Ανθρακίτης κατηγορήθηκαν σαν άθεοι και νεωτεριστές και εγκατέλειψαν τη σχολή τη διεύθυνση της οποίας ανέλαβαν οι Μπαλάνοι και το 1725 μετονομάζεται σε Μπαλάνειο Σχολή απο το όνομα του Διευθυντού της Μπαλάνο Βασιλόπουλο μαθητή του Ανθρακίτη ο οποίος παρέμεινε διευθυντής για 37 χρόνια και την αναδεικνύει σε Αρχιγυμνάσιο των Ιωαννίνων. Ο Μπαλάνος θεωρούσε κάθε νεωτεριστικό σαν άθεο. Δίδαξε Μαθηματικά, Φιλοσοφία και Θεολογία. Λόγω των συντηρητικών ιδεών του ήρθε σε σύγκρουση με τον Ευγένιο Βούλγαρη που διήυθυνε τότε τη Μαρουτσαία Σχολή. Τον διαδέχθηκε ο γιός του Κοσμάς Μπαλάνος ο οποίος ήταν πιό αναχρονιστικός απο τον πατέρα του και γι΄ αυτό το λόγο ήρθε σε ρήξη με τον Αθανάσιο Ψαλίδα ο οποίος θεωρείτο βολταιριστής και ελευθερόφρονας. Λόγω της κατάσχεσης των χρημάτων απο τους Γάλλους στη Βενετία η σχολή άρχισε να υπολειτουργεί και έπαυσε να λειτουργεί το 1820 ύστερα απο τη διένεξη Σουλτάνου και Αλή Πασά. Το 1828 ξαναλειτούργησε σαν δημοτικό σχολείο.
Με δωρεά του Ιωαννίτη Λάμπρου Μαρούτση, που ήταν έμπορος στη Βενετία, ιδρύθηκε το 1742 η Μαρούτσειος Σχολή. Πρώτος διευθυντής ήταν ο ελληνιστής, φιλόσοφος, μαθηματικός, φυσικός και χημικός Ευγένιος Βούλγαρης ο οποίος καθιέρωσε τη διδασκαλία των φυσικών επιστημών, τη νεότερη φιλοσοφία και την ελληνική γλώσσα. Ο Ευγένιος Βούλγαρης θα είχε γίνει πραγματικός αναμορφωτής της παιδείας αν δεν είχε διαπράξει το σφάλμα να περιφρονήσει τη δημοτική γλώσσα. Κατηγορούμενος για το λόγο αυτό εγκαταλείπει τη σχολή η οποία πέφτει στην αφάνεια το 1797, σε συνδιασμό με την κατάσχεση των χρημάτων στη Βενετία απο τους Γάλλους. Το 1805 η σχολή, παίρνει το όνομα του μεγάλου Ιωαννίτη ευεργέτου Ζώη Καπλάνη, εμπόρου στη Ρωσσία, σαν Καπλάνειος Σχολή και τίθεται υπο την προστασία του Πατριαρχείου. Πρώτος διευθυντής της ορίζεται ο διαπρεπής καθηγητής Αθανάσιος Ψαλίδας που είχε ολοκληρώσει τις σπουδές του στη Ρωσσία και στη Βιέννη. Ο Ψαλίδας εκσυγχρονίζει το πρόγραμμα της σχολής, την οποία διευθύνει για 15 χρόνια, και γίνεται Αρχιδιδάσκαλος των Ιωαννίνων. Ο Ψαλίδας πολέμησε τους σχολαστικούς και αρχαϊστές της εποχής του και έγινε υπέρμαχος της φυσικής γλώσσας. Διαποτισμένος απο το αντικληρικό πνεύμα της εποχής άνοιξε πόλεμο με το ιερατείο όμοιο με αυτόν που βρίσκουμε σε πολλές σελίδες του Κοραή, της Ελληνικής Νομαρχίας και στα έργα του Βηλαρά. Δυστυχώς η ευεργετική επίδραση της σχολής έπαυσε το 1820 όταν κάηκε για τους ίδιους λόγους όπως και η Μπαλάνειος. Παρά την καταστροφή λειτούργησε μέχρι το 1828.
Απ΄ αυτή την εποχή αρχίζει μια καινούρια περίοδος στην πνευματική ζωή της Ηπείρου με την ίδρυση της Ζωσιμαίας Σχολής. Η σχολή ιδρύθηκε, κατά μαρτυρία του Κοσμά Μπαλάνου στο βιβλίο του «Αριθμητική», το 1797 και ιδρυτές ήταν οι Μεγάλοι ευεργέτες αδελφοί Ιωαννίτες Ζωσιμάδες έμποροι στη Νίζνα της Ρωσίας οι οποίοι κατέβαλαν μεγάλα ποσά όχι μόνο για την κατασκευή και λειτουργία της σχολής (τέσσερα συνολικά ξεχωριστά και διαχρονικά σχολικά κτίρια) αλλά και για την έκδοση και κυκλοφορία συγγραμμάτων. Η σχολή είχε διοικητικό όργανο τη Χριστιανική Κοινότητα Ιωαννίνων. Στη σχολή διδάσκονταν Ελληνικά, Φιλοσοφία, Αρχαίοι συγγραφείς και ξένες γλώσσες. Πρώτος διευθυντής ήταν ο Γεώργιος Κρανάς ή Αίσωπος. Διάδοχός του ήταν ο ηπειρώτης Αναστάσιος Σακελλάριος, απόφοιτος της Μπαλαναίας Σχολής, ο οποίος με τη δραστηριότητά του κατόρθωσε να προσελκύσει μαθητές απο όλη την Ελλάδα. Ειπώθηκε πως αν δεν ήταν οι Ζωσιμάδες δεν θα αναδεικνυόταν ο Κοραής, η δε επανάσταση του 1821 αν τελικά δεν ματαιώνονταν θα καθυστερούσε για πολύ. Η σχολή λειτούργησε το 1828 με τον τίτλο «Γενικό Ελληνικό» Το 1852, γίνεται τετρατάξιο Γυμνάσιο και αναγνωρίζεται ισότιμη της Μεγάλης του Γένους Σχολής τη φήμη της οποίας επεσκίασε πολύ γρήγορα. Υπήρξε το φυτώριο σοφών διδασκάλων, ποιητών, λογίων και επιστημόνων και ο αληθινός πνευματικός φάρος της Ελλάδος. Απόδειξη του παραπάνω είναι το γεγονός κατά το θεμέλιο λίθο τοποθετήθηκε η επιγραφή: «ΖΩΣΙΜΑΔΩΝ ΟΔΕ ΜΟΥΣΑΙΟΣ ΛΑΜΠΤΗΡ ΑΦΑΝΙΖΕΙ ΖΟΦΟΝ ΨΥΧΑΙΣΙ ΗΠΕΙΡΟΥ ΤΕΚΝΩΝ» δηλαδή αυτό το λαμπρό τέμενος των Μουσών που στήθηκε απο τους Ζωσιμάδες διώχνει τα σκοτάδια απο τις ψυχές των παιδιών της Ηπείρου. Οι τούρκοι που ήταν παρόντες στην τελετή δεν ήξεραν να διαβάζουν αλλά ο Νουρής Εφέντης τους εξήγησε: «Εδώ βρίσκεται ένα μεγάλο πολεμικό εργοστάσιο των Ρωμιών που απεργάζεται την καταστροφή της τουρκιάς. Βγάζει νύχτα μέρα όπλα, κανόνια, ντουφέκια και φιλικούς και αξιωματικούς μορφωμένους που θα φάν το κεφάλι μας και θα καταστρέψουν την τουρκιά.της».
Η Ζωσιμαία Σχολή λειτουργεί σήμερα σε νέες εγκαταστάσεις καθ΄ όσον το παλιό κτίριο καταστράφηκε απο βομβαρδισμό το 1940.


ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Η Ήπειρος και οι Ηπειρώτες και ιδιαίτερα οι Γιαννιώτες, από πολύ νωρίς υιοθέτησαν τη θεωρία του Κοραή (ότι το Γένος οφείλει πρώτα να παιδευθεί και μετά να απελευθερωθεί), πριν καν εκείνος τη διατυπώσει. 'Ηδη από τον 13ο αιώνα λειτουργούσαν στην Ήπειρο αλλά και στο εξωτερικό σχολές με τη συνδρομή κληρικών – λογίων και ευπόρων εμπόρων ηπειρωτών, που επρόκειτο στη διάρκεια του χρόνου να παίξουν καθοριστικότατο ρόλο στην πνευματική αναγέννηση της υποδουλωμένης Ελλάδας. Οι ηπειρώτες έμποροι αλλά και οι φιλομαθείς νέοι είχαν ήδη ανακαλύψει την Ευρώπη. Οί άνθρωποι αυτοί κουβάλησαν, όχι μόνο εμπορικά προϊόντα αλλά και πνευματικό υλικό. Ήρθαν στην Ελλάδα, ιδέες, νοοτροπίες, νέα επιτεύγματα της επιστήμης, από την προοδευμένη Ευρώπη. Οι ξενητεμένοι Ηπειρώτες, διακρίθηκαν όχι μόνο στον «κερδώον», αλλά και στον «λόγιον Ερμή».Πολλοί Ηπειρώτες συγκεντρώθηκαν σε ακμάζουσες πόλεις της Ευρώπης, των Βαλκανίων και της Ρωσίας.

Η Ήπειρος ήταν έτοιμη να δεχθεί τα πρωτοποριακά μηνύματα του διαφωτισμού. 'Εγινε νωρίς ένα από τα κέντρα πνευματικής παραγωγής, εφάμιλλο των άλλων κέντρων, όπως ήταν η Θεσσαλία και η Μακεδονία. Αυτή την κυψέλη της δημιουργίας φρόντισαν να τη συντηρούν και να την διευρύνουν πνευματικοί άνθρωποι της Ηπείρου, με υψηλό αίσθημα ευθύνης και αγάπης για τον τόπο τους: Οι λόγιοι Ηπειρώτες, είτε ζούσαν στην Ελλάδα, ειτε στη διασπορά, δημιουργούσαν ένα δίκτυο επικοινωνίας, γνωρίστηκαν μεταξύ τους, αντάλλαζαν σκέψεις και ιδέες, έστελναν επιστολές και τιμούσαν ο ένας τον άλλο, όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Κ.Θ. Δημαράς.

Πάμπολλοι ακόμα πνευματικοί άνθρωποι της Ηπείρου προσέφεραν τις χρηματικές αλλά και πνευματικές τους καταθέσεις, και δημιούργησαν μια έντονη πνευματική ζύμωση στην Ήπειρο. Έγραψαν κείμενα και βιβλία, τα εξέδωσαν στην Ευρώπη (Βενετία, Βιένννη, Βουκουρέστι κ.α.) και τα δίδαξαν στις σχολές της Ηπείρου.

Βεβαίως, αν επιβίωσε το Γένος των Ελλήνων, δεν επιβίωσε χάριν των μαθημάτων της Φυσικής, Χημείας, της Γεωγραφίας και των άλλων επιστημών που διδάσκονταν, αλλά,. επιβίωσε χάριν της διδασκαλίας της γλώσσας, που είναι το κυριότερο στοιχείο της εθνικής μας παράδοσης και της εθνικής μας ταυτότητας μαζί με τη θρησκεία του λαού μας, την Ορθοδοξία. Πάρα πολλοί απο τους ηπειρώτες δασκάλους του Γένους υπήρξαν κληρικοί οι οποίοι απετέλεσαν τους βασικούς εκπροσώπους του νεοελληνικού διαφωτισμού. Υπήρξαν και οι αντιπαλότητες μεταξύ των αρχαϊστών και δημοτικιστών καθώς και διαφορετικές απόψεις για τη στενή ή όχι γραμματολογική εκπαίδευση (Αθανάσιος Ψαλίδας, Ευγένιος Βούλγαρης, Μπαλάνος κ.α.) όμως θετικές επιστήμες εισήγαγαν στο πρόγραμμα των μαθημάτων και κληρικοί, όπως ο Επιφάνιος ο Ευγένιος Βούλγαρης, κλπ.

Παρ΄ όλες, όμως, τις αντιτιθέμενες αντιλήψεις και τις αντιπαλότητες, η συμβολή των Ηπειρωτών και των Ηπειρωτικών σχολείων είναι αναμφισβήτητη στον νεοελληνικό διαφωτισμό.


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Κ.Θ. ΔΗΜΑΡΑΣ : “ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ”
ΚΙΤΡΟΜΥΛΙΔΗΣ ΠΑΣΧΑΛΗΣ: “ΑΓΩΝΕΣ ΓΙΑ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΕΙΑ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ” ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΑΝΤΙ ΤΕΥΧΟΣ 179/1981
“ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΟΜΑΡΧΙΑ” ΕΚΔΟΣΕΙΣ Γ. ΒΑΛΕΤΤΑ ΑΠΟΣΠΕΡΙΤΗΣ, 1982
Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΥ: “ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΑΡ΄ ΕΛΛΗΣΙΝ” ΕΚΔΟΣΕΙΣ Ε.Η.Μ., 1986
Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΥ: “ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΗ ΛΟΓΙΩΝ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ” ΕΚΔΟΣΕΙΣ Ε.Η.Μ., 1960.
Β. ΚΡΑΨΙΤΗ: “ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ” ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΑΥΡΙΔΗ , 1960
Ν. ΓΙΑΝΝΑΚΟΥΛΗ: “ΜΑΡΟΥΤΣΑΙΑ ΣΧΟΛΗ” ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΣ ΑΓΩΝ
Κ. ΛΑΖΑΡΙΔΗ: “ΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΩΝ ΓΙΑΝΝΙΝΩΝ ΕΠΙ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ” ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΣ ΑΓΩΝ
Δ. ΣΑΛΑΜΑΓΚΑ: “Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ ΣΤΑ ΓΙΑΝΝΙΝΑ ΣΤΑ ΤΕΛΗ ΤΟΥ 19ΟΥ ΑΙΩΝΑ” ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ, 11/1952
Δ. ΣΙΩΜΟΠΟΥΛΟΣ: “ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΩΝ ΖΩΣΙΜΑΔΩΝ” ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ, 11/1952.